นักวิชาการด้านเศรษฐศาสตร์การเมืองและผู้เชี่ยวชาญด้านสื่อสารมวลชน รวมถึงรายงานจากองค์กรเฝ้าระวังเสรีภาพสื่อ (เช่น Reporters Without Borders และเครือข่ายนักวิชาการด้านนิเทศศาสตร์ในไทย) ต่างเห็นสอดคล้องกันว่า ในยุคปัจจุบันกลไกการสร้างอิทธิพลเหนือสื่อมวลชนได้เปลี่ยนรูปแบบไปจาก “การจ่ายเงินใต้โต๊ะโดยตรง” มาเป็นการใช้ “ผลประโยชน์เชิงโครงสร้างและแรงจูงใจทางอ้อม” ที่ถูกกฎหมายและตรวจสอบได้ยากขึ้น
รูปแบบของผลประโยชน์อื่น ๆ ที่นักวิเคราะห์ระบุว่ามักถูกนำมาใช้ทดแทนการล็อบบี้แบบดั้งเดิม สามารถแบ่งออกได้ดังนี้ครับ:
1. การจัดสรรงบประมาณโฆษณาและประชาสัมพันธ์ภาครัฐ (Media Buying)
หัวข้อย่อย มุมมองนักเศรษฐศาสตร์สื่อ: หน่วยงานราชการ รัฐวิสาหกิจ และกองทุนของรัฐ ถือเป็นผู้ซื้อโฆษณารายใหญ่ในตลาดสื่อไทย การอนุมัติงบประมาณจัดทำสปอตโฆษณา การซื้อพื้นที่ข่าว (Advertorial) หรือการจ้างจัดอีเวนต์และเสวนา ถือเป็นผลประโยชน์ที่ถูกกฎหมายแต่มีมูลค่ามหาศาล สื่อที่มีท่าทีเป็นมิตรหรือให้ความร่วมมือในการเผยแพร่ผลงานรัฐบาล มักมีโอกาสได้รับการจัดสรรงบประมาณส่วนนี้มากกว่าสื่อที่ตั้งคำถามอย่างรุนแรง
2. สิทธิพิเศษในการเข้าถึงแหล่งข่าวและข้อมูลวงใน (Exclusive Access)
หัวข้อย่อย มุมมองนักวิเคราะห์การเมือง: ในยุคที่สื่อแข่งขันกันด้วยความเร็ว ข้อมูลวงในและบทสัมภาษณ์พิเศษจากบุคคลระดับสูงในรัฐบาลมีมูลค่าทางธุรกิจสูงมาก ทีมสื่อสารของฝ่ายการเมืองสามารถใช้สิ่งนี้เป็นเครื่องมือต่อรอง โดยเลือกให้ข้อมูลเชิงลึกหรือสิทธิ์ในการสัมภาษณ์พิเศษเฉพาะกับสื่อหรือผู้ประกาศข่าวที่นำเสนอในทิศทางที่สมดุลหรือเป็นบวก ขณะที่สื่อที่วิพากษ์วิจารณ์หนักอาจถูกจำกัดการเข้าถึงแหล่งข่าว
3. ผลประโยชน์ทางธุรกิจของกลุ่มทุนเจ้าของสื่อ (Cross-Ownership Interests)
หัวข้อย่อย มุมมองนักวิชาการด้านโครงสร้างสื่อ: เจ้าของกิจการสื่อกระแสหลักในประเทศไทยจำนวนมากไม่ได้ทำธุรกิจสื่อเพียงอย่างเดียว แต่มีธุรกิจหลักอื่น ๆ ที่ต้องพึ่งพาสัมปทาน ใบอนุญาต หรือนโยบายจากภาครัฐ เช่น ธุรกิจโทรคมนาคม พลังงาน อสังหาริมทรัพย์ หรือค้าปลีก การรักษาความสัมพันธ์อันดีกับรัฐบาลจึงเป็นการปกป้องผลประโยชน์ทางธุรกิจในภาพรวมของกลุ่มทุน โดยที่รัฐบาลไม่จำเป็นต้องติดต่อสั่งการกองบรรณาธิการโดยตรง
4. การแต่งตั้งตำแหน่งที่ปรึกษาหรือกรรมการในหน่วยงานรัฐ
หัวข้อย่อย มุมมองผู้สังเกตการณ์ทางการเมือง: บุคลากรระดับบริหารขององค์กรสื่อ คอลัมนิสต์อาวุโส หรือผู้มีอิทธิพลทางความคิด (KOL) บางส่วน มักได้รับการทาบทามให้เข้าไปดำรงตำแหน่งในคณะกรรมการชุดต่าง ๆ ของภาครัฐ รัฐวิสาหกิจ หรือตำแหน่งที่ปรึกษา ซึ่งนอกจากจะสร้างเกียรติภูมิและค่าตอบแทนแล้ว ยังสร้างความผูกพันทางใจและความเกรงใจ (Conflict of Interest) ทำให้การวิพากษ์วิจารณ์รัฐบาลลดความเข้มข้นลงโดยอัตโนมัติ
5. การคุ้มครองและผ่อนปรนทางกฎหมายหรือกฎระเบียบ
หัวข้อย่อย มุมมององค์กรด้านสิทธิและเสรีภาพสื่อ: องค์กรสื่อต้องอยู่ภายใต้การกำกับดูแลของหน่วยงานรัฐ (เช่น กสทช. หรือกระทรวงที่เกี่ยวข้อง) การได้รับการอำนวยความสะดวกด้านใบอนุญาต การต่ออายุสัมปทาน หรือการไม่ถูกเพ่งเล็งตรวจสอบจากหน่วยงานกำกับดูแล ถือเป็นผลประโยชน์ทางอ้อมที่สำคัญ ซึ่งทำให้ผู้ประกอบการสื่อเลือกที่จะหลีกเลี่ยงความขัดแย้งกับผู้มีอำนาจรัฐ
อย่างไรก็ตาม ในอีกมุมหนึ่ง ตัวแทนจากองค์กรวิชาชีพสื่อมวลชนและฝ่ายบริหารของสำนักข่าวหลายแห่ง มักชี้แจงว่า การปรับเปลี่ยนท่าทีหรือรูปแบบการนำเสนอข่าวเป็นไปตามหลักการทำข่าวเชิงสร้างสรรค์ (Constructive Journalism) ที่เน้นการให้พื้นที่ทุกฝ่ายอย่างเท่าเทียม และระมัดระวังเรื่องความถูกต้องของข้อมูลเพื่อป้องกันการฟ้องร้อง ไม่ได้เกิดจากการแลกเปลี่ยนผลประโยชน์หรือการละทิ้งหน้าที่ตรวจสอบแต่อย่างใด











