วันที่ 12 พฤศจิกายน 2569 ประเด็นร้อนแรงในสังคมไทยเกี่ยวกับ การนำเงินมูลนิธิไปใช้ส่วนตัว กำลังเป็นที่วิพากษ์วิจารณ์อย่างหนัก โดยเฉพาะมหากาพย์ “มูลนิธิวอชด็อก ไทยแลนด์” (WDT) ทั้งปมเบิกเงินไปศัลยกรรมจมูก ค่าใช้จ่ายส่วนตัวจิปาถะ รวมทั้งเงินค่าจ้างรายเดือน
ผู้สื่อข่าวไปสอบถาม ดร.สาธิต ปรัชญาอริยะกุล เลขาธิการและผู้อำนวยการสมาคมป้องกันการทารุณสัตว์แห่งประเทศไทย (TSPCA) ประเด็นดังกล่าว โดยได้แสดงความคิดเห็นส่วนตัวว่า ปกติมูลนิธิหรือสมาคม มีหลักการ “ห้ามนำรายได้จากมูลนิธิหรือสมาคมมาแบ่งปันกัน” เป็นข้อบังคับตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ป.พ.พ.) มาตรา 110 ซึ่งกำหนดว่ามูลนิธิจัดตั้งขึ้นเพื่อการกุศลหรือสาธารณประโยชน์โดยมิได้มุ่งหาผลประโยชน์มาแบ่งปันกัน ทรัพย์สินและรายได้ทั้งหมดถือเป็นของนิติบุคคลไม่ใช่ของส่วนบุคคล
ดังนั้น การดำเนินการของมูลนิธิจึงต้องไม่นำรายได้จากการได้รับบริจาคมาแบ่งปันกันโดยเด็ดขาด เพราะ มูลนิธิไม่ใช่บริษัทจำกัด จึงไม่สามารถนำกำไรหรือรายได้ส่วนเกินมาแบ่งให้ผู้ก่อตั้งหรือกรรมการได้ ทั้งนี้ คณะกรรมการหรือประธานมูลนิธิไม่มีสิทธิรับเงินเดือนหรือค่าตอบแทนประจำจากมูลนิธิ
ยกเว้นการเบิกค่าใช้จ่ายที่เกิดขึ้นจริงจากการปฏิบัติงานเพื่อมูลนิธิหรือสมาคมนั้น และต้องเป็นไปตามวัตถุประสงค์ของมูลนิธิสมาคมนั้นด้วย เช่น มูลนิธิที่เปิดดำเนินการช่วยเหลือสัตว์ ก็สามารถเบิกค่าดำเนินการไปรักษาสัตว์ ประกอบด้วย ค่าใช้จ่ายในการ เดินทาง ค่าอาหาร ค่าที่พัก ยาและเวชภัณฑ์ ค่าผู้ช่วยในการบริการและอื่นๆที่เกี่ยวข้องกับกิจกรรม เป็นต้น
สำหรับการจ่ายค่าตอบแทนหรือเบี้ยประชุม ในบางกรณีที่ข้อบังคับของมูลนิธิสมาคมตราไว้ อาจมีการเบิกจ่ายค่าเบี้ยประชุมหรือค่าใช้จ่ายในการปฏิบัติงานได้ตามความจำเป็น แต่ไม่ใช่เงินเดือนประจำสำหรับการเป็นกรรมการ ประธานมูลนิธิสมาคม
ข้อยกเว้น สำหรับเจ้าหน้าที่ปฏิบัติงานของมูลนิธิสามารถจ้างพนักงาน ลูกจ้าง หรือบุคคลภายนอกที่ไม่ใช่กรรมการมาทำงานประจำและจ่ายเงินเดือนได้ตามความเหมาะสม
การจ้างที่ปรึกษา ด้วยวิธีเฉพาะเจาะจง ของมูลนิธิสามารถทำได้ เพียงแต่ปฏิบัติตามข้อบังคับของมูลนิธิสมาคมและระเบียบการเงินขององค์กร และได้รับอนุมัติจากคณะกรรมการมูลนิธิ (หรือผู้มีอำนาจลงนามตามข้อบังคับ) และเพื่อป้องกันผลประโยชน์ทับซ้อน แม้จะเป็นมูลนิธิเอกชน การจ้างที่ปรึกษาโดยวิธีเฉพาะเจาะจงควรหลีกเลี่ยงการจ้างเครือญาติหรือคนใกล้ชิด เว้นแต่มีเหตุจำเป็นและผ่านมติที่ประชุมคณะกรรมการอย่างโปร่งใส เพื่อป้องกันปัญหาในการตรวจสอบบัญชีประจำปีและการต่ออายุสถานะทางภาษี
การเบิกจ่ายเงินของมูลนิธิในประเทศไทย มีหลักเกณฑ์และแนวทางปฏิบัติทั่วไปตามกฎหมายและข้อบังคับของแต่ละมูลนิธิ
หลักการสำคัญในการเบิกจ่ายเงินมูลนิธิ ผู้มีอำนาจลงนามเบิกจ่าย ต้องเป็นบุคคลที่คณะกรรมการมูลนิธิมีมติแต่งตั้ง โดยปกติต้องใช้ กรรมการลงนามร่วมกันตั้งแต่ 2 คนขึ้นไป (เช่น ประธานมูลนิธิหรือรองประธาน ร่วมกับเหรัญญิก หรือเลขาธิการ) เพื่อถ่วงดุลอำนาจ วงเงินอนุมัติ มูลนิธิแต่ละแห่งจะมีข้อบังคับกำหนดวงเงินอำนาจอนุมัติไว้อย่างชัดเจน (เช่น ประธานมูลนิธิอาจมีอำนาจอนุมัติจ่ายครั้งละไม่เกิน 100,000 – 500,000 บาท แต่หากเกินกว่านั้นต้องได้รับอนุมัติจากที่ประชุมคณะกรรมการมูลนิธิ) การเก็บรักษาและการนำฝากเงิน เงินสดหรือเงินบริจาคที่ได้รับมา เหรัญญิกต้องนำฝากเข้าบัญชีธนาคารในนามของมูลนิธิโดยเร็ว และกำหนดวงเงินสดที่เก็บไว้กับตัวจำกัด (โดยทั่วไปไม่ควรเกินหลักหมื่นบาท) การเบิกจ่ายทุกครั้งต้องมีเอกสารสำคัญประกอบ เช่น ใบสำคัญรับเงิน ใบเสร็จรับเงิน ใบเบิกจ่าย และมติหรือคำสั่งที่ถูกต้อง ที่สำคัญที่สุดคือ “ห้ามนำเงินของมูลนิธิไปใช้จ่ายส่วนตัวหรือผิดไปจากวัตถุประสงค์ในการก่อตั้งมูลนิธิโดยเด็ดขาด”
ดังนั้น ขั้นตอนการดำเนินการภายในมูลนิธิที่คณะกรรมการต้องดำเนินการตามกฎหมายของการจัดตั้งมูลนิธิสมาคม ที่กรรมการทุกคนต้องทราบตั้งแต่วันแรกของการเข้ามาเป็นกรรมการ เพราะหากเกิดเหตุขึ้นแล้วจะอ้างเหตุว่าไม่ทราบระเบียบข้อบังคับ กรรมการก็ยากที่จะพ้นผิด
ข้อควรระวังทางกฎหมาย หากกรรมการรับเงินจากมูลนิธิโดยไม่มีระเบียบรองรับ หรือใช้จ่ายเงินบริจาคผิดไปจากวัตถุประสงค์ของมูลนิธิ เช่น การโอนเงินของมูลนิธิเข้าบัญชีส่วนตัวหรือนำไปใช้ผิดวัตถุประสงค์ ถือเป็นความผิดร้ายแรงทั้งทางแพ่งและทางอาญา โดยความผิดทางอาญา อาจเข้าข่ายความผิดฐาน ยักยอกทรัพย์ (จำคุกไม่เกิน 3 ปี ปรับไม่เกิน 60,000 บาท) หรือ ฉ้อโกงประชาชน หากมีการเปิดรับบริจาคหลอกลวง (จำคุกไม่เกิน 5 ปี ปรับไม่เกิน 100,000 บาท) รวมถึงความผิดตาม พ.ร.บ. คอมพิวเตอร์ฯ มาตรา 14 (1) นำเข้าข้อมูลบิดเบือน ปลอม หรือข้อมูลอันเป็นเท็จ โดยประการที่น่าจะเกิดความเสียหายแก่ประชาชน โดยทุจริตหรือโดยหลอกลวง ต้องระวางโทษจำคุกไม่เกิน 5 ปี หรือปรับไม่เกิน 100,000 บาท หรือทั้งจำทั้งปรับ
สำหรับความผิดทางแพ่งและปกครองนายทะเบียน (กระทรวงมหาดไทยหรือผู้ว่าราชการจังหวัด) มีอำนาจสั่งตรวจสอบบัญชี ถอดถอนคณะกรรมการ เรียกทรัพย์สินคืน หรือยื่นคำร้องต่อศาลเพื่อสั่งเลิกมูลนิธิได้
ดังนั้น เหนือสิ่งอื่นใด การใช้เงินที่ได้รับจากการบริจาคที่มีผู้บริจาคที่มีจิตศรัทธา เจตนาในการช่วยเหลือสรรพสัตว์น้อยใหญ่ที่ตกทุกข์ได้ยาก แต่กรรมการหรือผู้มีส่วนเกี่ยวข้องกลับมาใช้จ่ายส่วนตัวที่ไม่เป็นไปตามวัตถุประสงค์นั้น
เป็นการกระทำที่ผิดทั้งในแง่กฎหมาย ธรรมาภิบาล (Good Governance) และมโนธรรมสำนึก และอาจสร้างความผิดหวังให้กับสาธารณชนที่บริจาค ที่สำคัญสร้างความเสื่อมเสียร้ายแรงจะเป็นแบบอย่างที่ไม่ดี ทำให้ประชาชนมองผู้ที่มีจิตอาสา กรรมการมูลนิธิสมาคมหรือกลุ่มช่วยเหลือสัตว์ที่มีความตั้งใจจะทำความดีเพื่อสังคมในการช่วยเหลือสัตว์เหล่านั้น ติดลบไปด้วย ดังสุภาษิต”ปลาเน่าตัวเดียวเหม็นไปทั้งข้อง”
สุดท้ายส่วนตัว ก็ขอเรียกร้องให้หน่วยงานที่เกี่ยวข้อง ตรวจสอบตามกฎหมาย เพื่อสร้างความโปร่งใสและเรียกความเชื่อมั่นกลับคืนสู่ประชาชนต่อไป
